ЦЭНХЭР САРНЫ ГЭРЭЛД

  .................. Заримдаа надад их урт наслах юм шиг совин төрдөг
Нас гэгч, гэвч юухан л билээ дээ...
Залуу насыг минь шуудхан үхэл залгах юм шиг
Гутранги мэдрэмж бас үе үехэн төрдөг   Хийсвэрлэл, төсөөллөөр дүүрэн сэтгэлийн доторхоо
Хэнд ч хамаагүй уудалж яримаар санагддаг
"ЗАРИМДАА НАДАД..." цааш унших »

Төрийн соёрхолт Б.Шарав, яруу найрагч Л.Өлзийтөгс... миний хайрлаж хүндэлдэг хүмүүсийн хамтын бүтээл. Гайхамшигтай сайхан дуу!

Та зүрхэнд мөнх,

Харцанд мөнх,

Зүүдэнд ч мөнх ЭХ ОРОН...

Нар ирэх...   ***** Ургаж буй сарнаас шингэж буй нарны зүг
Униар будан, ус гол, ингэн буйлаан дундуур
Урсах шиг, уйлах шиг, дуулах шиг
Урагшаа, зөвхөн урагшаа л алхнам.
"МАНДАЖ БУЙ НАРНААС ЖАРГАЖ БУЙ САРНЫ ЗҮГ..." цааш унших »

Оюутан цагийн найзын хоёр шүлэг дэвтэр завсраас санаандгүй "олдов". Рагчаагийн Нэргүй гэж шүлэг шигээ яруухан бүсгүй. 2002 оны "Хүрэл тулга" наадамд Төв аймгаас ирж, тэр жилийн бяцхан хүрэл цомыг гардаж байсан охин намар нь хичээл эхлээд нэлээд удсан хойно манай ангид орлоо. Бие нь муу байсан учраас тийнхүү оройтож л дээ. Ур чадварын хичээл дээр нэг их намуухан дуугаар шүлгээ уншихад нь бүгд нам гүм болон сонсдогсон. 
Тэр их дурламтгай. Дурлаад л, бичээд л, дурлаад л, бичээд л...  Шүлэг нь ч гэж шүлэг. Унших, сонсохын төдийд гэгэлзүүлээд хаячихна. Хачин уянгатай түүний шүлгүүдийг үгүйлэн санах хүн цөөнгүй гэж би санана. Нэргүй маань сүүлийн хэдэн жил Солонгост амьдарч байгаа. Монголоо, аав ээжийгээ, Гүрээгээ их санаж байна гээд л, бас жаахан Есөнхулангийнхаа тухай уртаас урт мэйл бичдэгсэн. Харин сүүлийн үед нэг л чимээгүй. Жилийн өмнө ирэхэд нь уулзсан. "Шүлгээ бичиж байгаа. Номоо гаргана аа" гэж байсан. Түүнийг, бас шүлгүүдийг нь битүүхэн хүлээсээр л...   ДАВТАЛТ Цонхны цаана цас бударна
Цочсон юм шиг тэр гэнэт бийрээ шүүрнэ
Цэнхэр нүдтэй бүсгүйнхээ мээмийг зурж буй
Тэглээ гээд би догдлох ч үгүй, хардах ч үгүй.
Хачин уйтай дараагийн цаснаар
Тэр намайг яг ингэж зурна
Нүгэл горьдоогүй тавилангийн минь хувцсыг
Нүдээрээ тайчиж
Тэр намайг нүцгэнээр минь зурна.
"АДУУНЫ ЗҮҮДЭНД Л ХОЁУЛАА УЧИРДАГ БАЙЯ..." цааш унших »

************* Түнэлийн тэнгэр нүдэнд тултал мэлтийж
Түргэн нүүгч үүлс нь оддыг хөндөн шаргиулахад
Эгц дээрээс зүүгдээстэй түг түмэн одод
Эгээ л хэлэлцсэн мэт, нэгэн зэрэг "......." гэж
                                                           дуун алдахуй Түнэлийн тэнгэрээс цуурай татан зүрхэн гүнд минь
Түг түмэн оддын дуун агшнаа цутгахад
Алдалсан гараа би цээжин тушаа хавсарч
Аяархнаар, өөртөө чиний нэрийг шивнэхүй
""А" ТЭМДЭГЛЭЛЭЭС,,," цааш унших »

... "А ТЭМДЭГЛЭЛ" нэрт шүлгийн түүврээ саяхан гаргалаа. Энэ миний анхны ном.

Уг нь аль хэдийнэ, нэг жилийн өмнө бэлэн болчихсон байсан ч энэ ном ямархан хувь тохиол, цаг мөчийг хүлээсэн юм бүү мэд... Их л удлаа. Эцэст нь өнөөдөр би номоо тэврээд алхаж явна.

Ганцхан харамсал... Хамгийн хайртай багшдаа л би номоо харуулж чадсангүй. Тиймийн тул анхны номоо хайрт багш Дэмбэрэлийн Чулуунбаатарынхаа гэгээн дурсгалд зориуллаа. Гэхдээ миний багш магад бичсэн бүхнийг минь ивгээн болгоож, харж, хамгийн ихээр баярлаж буй биз гэж тайтгарна.

...Бага наснаасаа хойш мэдрээгүй удсан өвдөлт, 25 нас, анхны ном... гээд л энэ намар миний хувьд гүн дурсал болон үлдэх нь дээ.

"А" ТЭМДЭГЛЭЛ маань "Интерном" номын их дэлгүүр болон "Hi Fi" mega store-ийн доод талд байрлах T.O.B.S номын дэлгүүр, "Metromall"-ийн дотор байрлах "МИР" номын дэлгүүрүүдэд худалдаалагдаж байгаа.

  ...Хөдөөх Говь-Алтай аймгийн Бугат сумнаа нэгэн айл л орой бүр гэрэлтэй. Гэрэл цахилгаангүй буйд хөдөөд гэрэл залгуулдаг нь эднийх. Тэднийд нэг жаал охин бий. Орой бүр лааны гэрэлд ном сонин шагайж суух  жаал охиныг хожим ер жир биш гэрэлт шүлгүүд бичих юм гэж хэн л санаа билээ?.. Гэхдээ, магадгүй өмнө нь тонгойн сууж, гэрэлд нь ном уншдаг байсан бяцхан лаанууд түүний хэн болохыг мэдэж ч байсан байж мэдэх... Уг нь тэр МУИС-ийг улс төр судлаачийн мэргэжил эзэмшиж төгссөн. Харин тэр сурч байхдаа л уран зохиолд бүр мөсөн "урваж" орхисон. Үгүй ээ, урвах гэдэг үг энд огт тохирохгүй байна. Тэр угаасаа л яруу найрагч болж төрсөн байж таарна. Түнэр ноёлсон буйд хөдөөд тэднийх л лааны үйлдвэр эрхэлдэг байсан нь, тэр л бүгтхэн, бүдэгхэн гэрлийн дор олон олон үдшийг ном сонин уншиж өнгөрөөсөн түүний бага нас нь... энэ бүгд ямархан нэгэн хувь зохиол биш гэж үү?
""АРВАН ГУРАВДУГААР САРЫН БОРОО"-Г АНИРДАХУЙ" цааш унших »

  ...Үүлс ямар хурдан нүүнэ вэ?
Өнгө нь ямар соньхон харагдана вэ?
Цэлгэр цонхыг минь яг хоёр таллан
Цэлмэг, цэнхэр тэнгэрийн доогуур
Өтгөн, цагаан үүлс нүүж байна.
"Нэг л зүйлийг би сайн ойлгодог. Амьдрах ёстой гэдгээ л..." цааш унших »

  Арваннэгдүгээр сар хэдийнэ гарсан ч цас орохгүй л... Би мөнөөх будаг нь холторсон хуучин ногоон сандал дээр ажилдаа явах гэж гараагүй хүн шиг л тайван суулаа. Байшингийн тэртээ өнцгөөс урт цувтай, хар шилтэй бүсгүй наашаа алхаж байна. Над руу улам дөхөөд ирлээ. Том нүдний шил нь бараг нүүрнийх нь талыг халхалчихаж. Урт цувны оноогоор цухалзах чилгэр шилбийг би өөрийн эрхгүй шохоорхон ширтэв. Сайхан бүсгүй юм. Түүнтэй зөрөн дунд сургуулийн бололтой хоёр гурван жаал пижигнэтэл гүйлдэж өнгөрөв. Тэдний хөлийн чимээнд цардмал зам дээрх навчис үл мэдэг хөндөгдөн байна. Гэтэл, гэнэт ард сүр сархийх чимээ гарахад би цочин эргэн харав. Хариугүй муу хувцастай жаалхүү мөн л надаас цочиж орхиод айсан, сандарсан нүдээр харан зогсоно.
"ЗҮҮДЭНД ОРСОН ЦАС" цааш унших »

*** Аяа! Гэнэн хүмүүс... Мэхлүүлэгсэд... Мэхлэгсэд... Мэхлэгсдийг мэхлэгсэд... Ув улаан зүрхтэй гэнэн хүмүүст би хайртай Уур омоггүй цайлган мэхлүүлэгсдэд бас хайртай
"ХАЙРЛАХ..." цааш унших »

1. Хайрын гудамжинд дандаа...
“Бороо ороод л...
Яаж ийм дулаахан, зөөлөн, дотнохон шивэрдэг юм бол оо”
...Яг тийм дулаахан, зөөлөн “бороо шиг” нэг залууг би танина. Хайрын гудамжаар бороо даллан алхах тэр залууг Мягмарсүрэнгийн Хангал гэдэг. 
     “Чөлөөт сэтгэлгээний дуулал” наадам Хангалыг надтай танил болгосон юм. Дараа нь дугуйлан. Мэдээж тэр бол “Хөх мэдрэхүй”-нхний нэг. Тэр Эрдэнэтийнх. Хангалын голын хөвөөнөө “унасан” учраас Хангал хэмээх сайхан нэртэй болжээ гэж би номноос нь мэдсэн. Мань хүн тун этгээд төрхтэй, “биеийн хэл” гэж дэндүү. Тэрхүү төрх байдал нь түүнд хачин их зохисон шиг санагддаг. Үүнээс цааш нэг их олон юм хэлж чадахаар, түүнийг мэддэг хүн би биш бололтой. Гэсэн ч, надад түүний тухай зориглон “ярих юм” байна аа.

    Монголын зохиолчдын байгууллагын 80 жилийн ойгоор зарласан анхны номын уралдаанд манай Хангалын “Бороо орохын өмнөх өдөр” нэртэй ном шалгарч, бид тав дахь номоо тосон авсан юм. Нэрнээсээ эхлээд л догдлоож орхисон /намайг л лав/ тэр номын хуудас бүр яг л өөрийнх нь бичсэн шиг “гараа хүргэчихвэл нисчихмээр” мэдрэмж, эмзэглэлээр дүүрэн.
"БОРОО ОРОХЫН ӨМНӨХ ӨДӨР..." цааш унших »

                         ...Бүрхэг тэнгэр, сэрүүн өдөрт дурлан
                                  Бүрхэн дор нуугдсан нүд шиг удаан суусаар залхжээ
                                  Уйдагч сэтгэлээ яг ингэж л таньмагц
                                  Уртаас урт өдрүүдийн нэгэн хэмээр хөврөхийг...

***

Өдөржин хөглөрсөн ор дэвсгэр...
Санаан дотор ч бас эмх цэгцгүй
Өрөөгөөр нэг тарсан номын хуудас, ноорог цаасыг (үе үе) хөндөн
Салхивчаар үлээх салхины хүйтнийг... (яг л намар шиг...)

Хөдлөх тоолонд чахрах хуучин шал,
Хүндээр санаа алдахад цуурайлан хангинах хана,
Хүйтэн сүрт, өндөр байшингууд л үзэгдэх
Хөхөлбий туяат зэвхий цонх...
""Амьдрал" гэж ийм хөшүүн нам гүм, огтын аниргүйг хэлдэгсэн билүү?" цааш унших »

...Банзан хашаагаар заагласан ижилхэн цагаан байшинд суудаг байсан хүүхэд цагийн хөршийнхөө тухай би бичих гэж байна. “Лагерь” гэж нэрлэдэг арваадхан байшингийн дундуур хараацай шиг дэрвэж өссөн хүүхдүүд дунд хожмын нэг өдөр надтай адилхан шүлэгт дурлах нэг жаалхүү гүйж явсныг, бүр нэг сургуульд сурч, “Хөх мэдрэхүй”-н халуун бүлд хамтдаа багтах юм гэж зүүдлээ ч үгүй явж.
Дэрвэн гүйлддэг байсан бага нас Түнэлийн жижигхэн сууринд минь үлдэж, мөнөөхөн хойд хашааны жаалхүү яруухан мэдрэмжээрээ даль жигүүр хийн сарны тэртээд хүрээд, уулын горхины амьсгал шиг сэрүү татуулсан шүлгүүдээ тэнд, саранд зассан үүрнээсээ шивнэн шившин байна.
"“САРАНД ҮҮРЛЭСЭН ШУВУУ”-НЫ ДУУН" цааш унших »

Эртний туульсийн зохиолд идэр залуугийн цог жавхаа, ид хавыг “нүүрэндээ галтай, нүдэндээ цогтой” хэмээн дүрсэлсэн байх нь олонтаа. “Хөх мэдрэхүй”-н тийм л жавхлант залуусын нэг бол Шангас овогт Ядамсүрэнгийн Баяраа.
Улаа бутарсан царайтай, цээжин дотроо ямагт шүлгийн гал асаан шатаж явах шиг хөвүүний барааг Улаанбаатарын гудамжнаа хэдэнтээ харж билээ. Түүний энгийн байгаа байдлаас хүртэл маш их эрчим мэдрэгдэх шиг болдог. Тиймдээ ч үргэлж “шатаж” явах шиг санагддаг ч байж мэднэ.
Түүнийг би МУИС-ийн хичээлийн II байранд анх харсан юм. Балар битүү үг хэллэг бүхий, уламжлалт маягийн бичлэгтэй хэрнээ залуу хүний эрчтэй сэтгэлгээ, нэг л өөр өнгө аяс сэнхийлгэсэн шүлэгтэй залууг анзаарсан минь Баяраа байлаа. Арван жилийн сурагч байхдаа анхны ном болох “Боргихон талын уянга”, хоёрдугаар курстээ О.Элбэгтөгстэй хамтран бидэн дундаа шинэлэг нэгэн ном гаргасан нь  “Чимээгүй урлаг”. Нэг хавтсанд багтсан “Чимээгүй хот” /О.Элбэгтөгс/, “Нэг урлаг” /Я.Баяраа/ хэмээх хоёр ном нийлж ийнхүү “Чимээгүй урлаг”-ийг бүтээсэн юм. Тэр хоёр маань нүүдэлчний яруу найраг буюу “nomadism”-ийг тунхаглан хөгжүүлэх том зорилготой. Энэ зорилгодоо хүрэх итгэл үнэмшил, авьяас чадал тэдэнд буй гэж би хувьдаа бат итгэнэм.
"АМЬДРАЛД ХАРАМСАХ ЮМ АЛГА АА!" цааш унших »

  Түргэн хэллэг шиг шүлэг уншдаг “этгээд”
...Анх түүнийг “Багшийн дээд”-ээс зохион явуулдаг “Янжинлхам” наадам дээр харсан юм. Нэг их тод хар хөмсөгтэй залуу гарч ирээд
“Шар халаад өмссөн эхнэр минь үглэж бантангийн гурил имэрнэ
Шаар, шавхруу, шалиг завхай амьтан гэж
Шаазан сав, сэрээ халбага шарчигнуулна” гээд л,  эгээ л түргэн хэллэг цээжилж буй хүүхэд мэт дуржигнуулж гарлаа даа. Өөртөө хачин итгэлтэй, эвлэгхэн унших нь, шүлгээс нь ханх татах нэг л чөлөөтэй, задгай сэтгэлгээний агаар намайг нөмрөн аваад түүнийг “чагнахаас аргагүй” байдалд хүргэж орхилоо шүү.

Хааяахан болдог яруу найргийн жижиг, том наадмуудад “зориулж” шүлэг бичдэг залуучууд мэр сэр байх. Тэр зарим нэг наадмуудад оролцоно оо. Гэхдээ бусдаас өөр, юунд ч хүлэгдэж, баригдаагүй чөлөөтэй шүлгүүдээ “сэнгэнэтэл” уншиж зогсоно. 
Дараахан нь би МУИС-ийн “Утга зохиолын нэгдэл”-ийн дэргэдэх дугуйланд очдог боллоо. Гэтэл мань хүн тэнд бас явдаг байж таарав. Миний таньдагаас манай сургуулийн Бүүвэй, Оргил, Энхээ... гээд л “манай сайчууд” аль хэдийнэ нийлж амжжээ.
"“ЧИМЭЭГҮЙ ХОТ”-ЫН ОРШИН СУУГЧ" цааш унших »

“Чиний мэдэхгүй гоо үзэсгэлэнг
Би олсон”
Бүүвэйгийн цагаан ном ийм шүлгээр эхэлдэг.   Нээрэн тэр ямар гоо үзэсгэлэнг олчихов оо?
“Санаа алдахаас өөр салхигүй”... Энэ нэрнээс л эхлэн түүний “олсон” гоо үзэсгэлэнг “хайх” хэрэгтэй байх.
Санаа алдах гэдэг чинь юусан билээ? Яагаад заавал санаа алдахаас өөр салхи үгүй байдаг билээ? Аж төрөхийн түмэн үймээн, амь зуухын буман бужигнаан дунд тэр л яахаараа “салхигүй” хэмээн амгалан сууна вэ?
Гэтэл тийм биш юм аа. Тэнд салхи байна. тэр нь санаа алдахаас үүдсэн салхи байна.
Ахиад л мөнөөх асуулт: Санаа алдах гэдэг чинь яг юусан билээ? Огтын тайван сэтгэлээс ямар нэгэн салхи үүснэ гэж үү? Үгүй.  Чухамдаа найрагч залуугийн дотор л ямар нэг хөдөлгөөн буй болоод, тиймийн тул тэр санаа алдаж байна. Санаа алдах нь түүнд “салхи”-н мэдрэмж төрүүлж байна.
"НҮД ШИГЭЭ ОЙН ЦООРХОЙД САР ШИГ ЦОНХИЙН СУУГААД..." цааш унших »

Тайвшруулах шидтэй нэг тийм үзэсгэлэнт дуу хоолой...

 

  ***
...Зөрүүдхэн тэнгэрсийг хэн ч юм
                                        аргаджээ дээ
Зүрхэн нумтай бяцхан тэнгэрс
Зүг бүрнээ нисэлдэж харагдана
Зүггүйтэн инээлдэж дуулдана
"ЭНЭ НЭГ ЖИНГЭНЭСЭН ШҮЛГИЙГ..." цааш унших »

  ...Энэ юун их чимээ вэ? Энэ яасан гүн нам гүм бэ? ... Нам гүм... Нам гүмийн дунд чих талбин чагнаваас... Салхивчны хөнгөн сэвшээ, намуухан хийлийн гиншээ, борооны жигдхэн шиврээ, борооны хэмгүй шивнээ, Бороо!
"ХЭНД Ч ҮЛДЭЭГЭЭГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ" цааш унших »